In Ommen: Het Nationaal Tinnen Figurenmuseum

In Ommen bevindt zich het Nationaal Tinnen Figurenmuseum, het enige in zijn soort in de Benelux. Ik liep via de Stationsweg, een mooie laan met links weiland en rechts villa’s, richting het stadscentrum, aan de overkant van de Vecht. Het museum zat gevestigd in het oude stadhuis van Ommen, direct langs de rivier. Ik werd hartelijk ontvangen door Henk Dooijes, de secretaris, en na een kopje koffie betraden we het museum.

Het gegeven intrigeerde me omdat ik eerlijk gezegd niks van tinnen figuren wist, en ik vermoedde dat nog veel meer mensen weinig weet ervan hebben. Gelukkig stelt de enorme diversiteit aan musea de Nederlander in staat om over vrijwel elk onderwerp zijn licht op te steken. Niet alleen over tinnen figuren, maar ook over het verzet, speelklokken, tassen, de DDR, DAF, prostitutie en Nijntje. Deze verscheidenheid geeft uiting aan het feit dat Nederland een land is waar (bijna) alles kan. Bovendien vormen alle musea bij elkaar genomen een intellectuele schatkamer van jewelste.

Tinnen figuren zijn van oorsprong platte, prachtig beschilderde poppetjes van tin die veelal niet groter zijn dan 5,4 centimeter (standaardlengtes zijn ook wel 2,5 en 4 centimeter). Het was – en dit klinkt bijna oneerbiedig als je op de handgeschilderde details let – ooit bedoeld als kinderspeelgoed. Ze ontstonden in de tweede helft van de 18e eeuw in Duitsland, waar ook de oudste exemplaren (1775) uit de museale collectie vandaan komen. Zo schreef de Deense schrijver Hans Christian Andersen in 1838 het liefdessprookje De Standvastige Tinnen Soldaat. Overigens gingen kinderboeken en tinnen figuren ook vaak samen: de Apenserie van J. G. Hüpert uit 1780, bijvoorbeeld, was gebaseerd op afbeeldingen uit een boek van Johann Christian Daniel von Schreber genaamd Die Säugetiere. Het kinderspeelgoed kreeg zodoende ook een educatieve functie.

Grotere formaten, van bijvoorbeeld 10 centimeter lengte, werden door de makers – kunstenaars – vaak gesigneerd, beter beschilderd en verkocht aan de rijkere families. Niet alleen soldaatjes en een apenserie werden er in die tijd afgebeeld. Het vormde voor de kids van weleer ook een kennismaking met exotische culturen, omdat ook Afrikaanse, Indiase en Zuid-Amerikaanse culturen op het tin werden vereeuwigd.

Toch krijgt een los tinnen figuurtje eigenlijk pas betekenis in een decor. Het allerbekendste voorbeeld is waarschijnlijk het enorme landschapsdecor waarin twee tinnen legers tegenover elkaar staan opgesteld en er een veldslag wordt uitgebeeld. Welnu, dat voorbeeld was aanwezig. Sterker nog, de Slag bij Waterloo vormde met meer dan tienduizend figuurtjes het grootste decor ter wereld. Ook keizerin Auguste Viktoria, die aan het einde van de Eerste Wereldoorlog met haar man, keizer Wilhelm II, naar het neutrale Nederland vluchtte, stond in een prachtig decortje dat een paleis uitbeeldde. Maar ook afzonderlijke series als Disneyfiguurtjes, Nederlandse klederdrachten (door Joop Andriessen uit Doetinchem) en ridders en edelen kregen alle ruimte. In totaal waren er maar liefst 100.000 figuurtjes te bewonderen. Overigens waren ze niet allemaal plat: sommige latere figuren waren zelfs voluptueus.

Behalve de drie tot zes wisseltentoonstellingen die het museum jaarlijks organiseert, stonden er op de tweede etage diorama’s waarin scènes uit de geschiedenis werden weergegeven. Deze waren gemaakt door de Groninger leraar Wieringa, soms op verzoek van het museum zelf. Zo werd de Slag bij Ane, die op 28 juli 1227 werd uitgevochten tussen de bisschop van Utrecht en de burggraaf van Coevorden, met honderden tinnen figuurtjes uitgebeeld in een decor van grasheuvels en bomen tegen een beschilderde lucht – een snapshot van een stukje streekgeschiedenis. Het hielp, zei Henk Dooijes, om het museum te bezoeken met enige voorkennis, maar in feite waren de beschrijvingen gedetailleerd genoeg om niet ergens blind naar te hoeven staren. En er waren, om nog enkele voorbeelden te noemen, een Romeinse arena vol gevechten, een Romeins stadje en een kermis in een Hollands stadje. Op een draaiend plateau was de Gouden Koets – compleet met acht paarden – met de koningin te zien.

“Heel spectaculair,” zei ik.

Hoe ging het maken van de figuurtjes zelf eigenlijk in zijn werk?

“Je begint met een ontwerp,” vertelde Henk over de platte figuren. “Dan wordt dat met een blaadje carbonpapier overgetrokken op een leistenen plaat. En dan heb je die kleine beiteltjes. Eerst wordt de buitenrand erin gekerfd en met de beiteltjes wordt er steeds een laagje uitgehaald. Iedere lijn op de tekening is een laagje die eruit gehaald wordt.” Zo ontstaat de mal, die weer wordt gevuld met vloeibaar tin. “Maar de ene helft doe je in spiegelbeeld, dus je moet wel omgekeerd kunnen denken.”

Het tin wordt hard en dan heb je een figuurtje dat enigszins doet denken aan de T1000 uit Terminator 2: Judgment Day. Vervolgens moet hij nog beschilderd worden. Eén van de grootheden op dat schildergebied was de Engelsman Mike Taylor (1940-2014), die vaak enorm gedetailleerd kleur gaf aan de tinnen figuren. Het museum noemde dit het ‘excellent beschilderen.’ Terecht: het was adembenemend. Op de World Expo van 1988 in het Canadese Toronto kreeg hij de titel World Master en twaalf jaar later werd hij benoemd tot Grand Master door de Miniature Figure Collectors of America. Zijn uiterst gedetailleerde manier van fijnschilderen was vanwege het hoge niveau baanbrekend en stimuleerde andere kunstenaars om ook die mate van detail op te zoeken.

Dat zag je terug in de museale collectie. Terwijl Henk tekst en uitleg gaf, liep ik vol bewondering door het museum. Het was niet groot – meer dan twee uur zal de bezoeker niet nodig hebben –, maar juist die kleinschaligheid vergrootte het visuele spektakel dat hier te zien werd gegeven. Waar een klein museum groot in kon zijn…


Meer over Nederland?

Ga mee op reis door een klein koninkrijk!


Jouw stad of dorp is altijd een bezoekje waard
Heb je zin om mij rond te leiden door jouw woonplaats en de hoofdrol te spelen in een reisverhaal op deze website? Ken jij genoeg leuke plekjes, historische feiten en lokale producten voor een interessant artikel? Geen bezwaar tegen het publiceren van je naam en foto?

Laat me weten wat jouw woonplaats zo bijzonder maakt via het contactformulier!

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s